Efesli Soranus ve Anne-Çocuk Sağlığının 1900 Yıllık Hikâyesi

Yaklaşık 1900 yıl önce Efesli bir hekim, bugün hâlâ cevap aradığımız bir sorunun peşindeydi: Bir anneye ve dünyaya yeni gelen bir çocuğa daha sağlıklı bir başlangıç nasıl sağlayabiliriz?

Efes’ten Roma’ya uzanan bir tıp hikâyesi

Bir bebeğin dünyaya gelişi insanlık tarihinin en sıradan ve aynı zamanda en olağanüstü olaylarından biri. Bugün doğumu; hastaneler, eğitimli sağlık çalışanları, steril koşullar, modern görüntüleme yöntemleri ve yenidoğan bakımının gelişmiş olanaklarıyla düşünüyoruz. Yaklaşık iki bin yıl önce ise bunların hiçbiri yoktu. Yine de o dünyada da aynı kaygı vardı: Anne sağlıklı olacak mı? Bebek yaşayacak mı?

MS 2. yüzyılda Anadolu’nun batı kıyısındaki Efes’te doğan Soranus, yaşamının önemli bölümünde kadın sağlığı, gebelik, doğum ve yenidoğan bakımı üzerine düşündü. Yaşam tarihlerinin kesinliği sınırlı olmakla birlikte modern literatürde yaklaşık MS 98–138 yılları arasında yaşadığı kabul edilir. Efes’te doğduğu, İskenderiye ile bağlantılı bir tıp eğitimi aldığı ve Roma’da hekimlik yaptığı aktarılır.

Onu yaklaşık 1900 yıl sonra hâlâ konuşuyor olmamızın başlıca nedeni, günümüze ulaşan dört kitaplık Gynaecology adlı eseridir. Eser kadın sağlığından gebeliğe, doğumdan ebelik uygulamalarına ve yenidoğan bakımına uzanan geniş bir alanı kapsar. Johns Hopkins University Press’in Owsei Temkin çevirisi için verdiği içerik bilgisinde II. kitabın “On the Care of the Newborn” başlığını taşıması özellikle dikkat çekicidir.

Bu nedenle Soranus’u yalnızca antik çağın bir “jinekoloğu” diye tanımlamak eksik kalır. Metni, kadın sağlığı ile doğum ve bebeğin bakımını aynı tıbbi düşünce dünyası içinde ele alan önemli bir tarihsel kaynaktır.

Onu ilginç kılan yalnızca ne söylediği değil

Soranus’u okurken önemli bir sınırı baştan çizmek gerekir: Karşımızda modern tıp bilgisine sahip bir hekim yoktur. Onun tıbbı iki bin yıl önceki dünyanın bilgi birikimini, olanaklarını ve yanılgılarını taşır. Bugün bilimsel olarak geçerli kabul edemeyeceğimiz görüş ve uygulamaları da vardır. Dolayısıyla Soranus’u modern jinekoloji, obstetri ya da neonatolojinin “kurucusu” ilan etmek tarihsel açıdan anakronik olur.

Buna karşılık eserinin kendi dönemi içindeki önemi büyüktür. Güncel bir tıp tarihi çalışması, Soranus’un günümüze kalan dört ciltlik eserini embriyoloji, pediatri ve obstetri bilgisi açısından değerlendirir. Soranus’un yaklaşımında dikkat çeken yön, kadın ve yenidoğan sağlığını gözlem, bakım ve uygulama üzerinden sistematik biçimde tartışmasıdır.

Onu bugün ilginç kılan, yalnızca verdiği yanıtlar değil; hangi soruları sorduğu ve bakımın niteliğini tartışma biçimidir.

İyi bir ebe nasıl olmalı?

Soranus için doğum yalnızca gerçekleşmesi beklenen doğal bir olay değildi; bilgi, deneyim, gözlem ve uygun bakım gerektiren bir süreçti. Bu nedenle eserinde ebenin hangi özelliklere ve becerilere sahip olması gerektiğini de tartıştı.

Karamanou ve arkadaşlarının Women and Birth dergisinde yayımlanan çalışması, Soranus’un ebelik eğitimine katkısını ve eserinde ebenin temel özellikleri ile becerilerini tanımladığını vurgular. Aynı çalışma, görüşlerinin obstetrik uygulamalar üzerinde Orta Çağ’a kadar etkili olduğunu belirtir.

Bu ayrıntı bugün sıradan görünebilir. Fakat yaklaşık 1900 yıl geriye gittiğimizde, doğuma eşlik eden kişinin niteliğini ve eğitimini tartışan bir metinle karşılaşmak, antik dünyadaki sağlık hizmetinin toplumsal ve mesleki boyutlarını anlamamız açısından son derece değerlidir.

Doğum gerçekleşti. Peki bebek nasıl?

Soranus’un ilgisi doğumun gerçekleşmesiyle sona ermez. Eserinde yenidoğanın bakımına özel yer ayırması ve bebeğin doğumdan sonraki durumunu değerlendirmeye çalışması tıp tarihi açısından dikkat çekicidir. P. M. Dunn’ın perinatal bakım tarihine ilişkin çalışması da Soranus’u Roma dönemindeki anne-bebek bakımının önemli kaynaklarından biri olarak ele alır.

Bazı modern araştırmacılar Soranus’un yenidoğan değerlendirmesi ile çok daha sonra geliştirilen modern değerlendirme yaklaşımları arasında tarihsel benzerlikler kurmuştur. Ancak burada bilimsel sınırı korumak gerekir: Soranus “Apgar testini bulmuş” değildir. Farklı dönemlerin bilgi düzeyi, amaçları ve klinik bağlamları birbirine eşitlenemez.

Dikkat çekici olan, doğumdan sonra bebeğin durumunun gözlem yoluyla sistematik biçimde değerlendirilmesi fikrinin antik tıp metinlerinde karşımıza çıkmasıdır.

İki bin yıl değişen bilgi, değişmeyen kaygı

Soranus’un Efes’inden bugünün dünyasına geldiğimizde tıp neredeyse tanınmayacak kadar değişmiştir. İnsan bedenini anlama biçimimiz, enfeksiyon bilgimiz, cerrahi ve anestezi olanaklarımız, gebeliği izleme yöntemlerimiz ve yenidoğan bakımımız bambaşka bir bilimsel zemindedir.

Bu nedenle Soranus’un metnini modern tıbbın erken bir kopyası gibi okumak yerine, kendi tarihsel bağlamında değerlendirmek gerekir. Bununla birlikte, metinde karşılaştığımız temel insani kaygı şaşırtıcı biçimde tanıdıktır: annenin sağlığını korumak ve bebeğin yaşama mümkün olduğunca iyi başlamasını sağlamak.

Aynı yöntemlere sahip değiliz. Aynı bilgilere inanmıyoruz. Fakat anne ve bebeğin yaşamını koruma çabasının uzun tarihsel izlerini görebiliyoruz.

Efes’ten bugüne uzanan bir soru

Bugün anne ve çocuk sağlığı hâlâ küresel sağlık alanının temel meselelerinden biridir. Rotary International, Anne ve Çocuk Sağlığı hizmet alanında kaliteli sağlık hizmetine erişimi geliştirmeyi, toplulukların anne ve bebek sağlığı kapasitesini güçlendirmeyi ve önlenebilir kayıpları azaltmaya katkı sunmayı hedefler.

Anadolu Arkeolojisi Rotary Kulübü olarak bu temaya Anadolu’nun geçmişinden baktığımızda karşımıza yalnızca eski bir hekim ve eski bir tıp kitabı çıkmıyor. Soranus bize, bugün çözmeye çalıştığımız bazı sorunların çok uzun bir hafızası olduğunu da gösteriyor.

Yaklaşık 1900 yıl önce Efes’ten çıkan bir hekim; doğumu, ebeyi, anneyi ve dünyaya yeni gelen bebeği gözlemliyor, sorular soruyor ve çağının bilgisiyle yanıtlar arıyordu. Bugün elimizde onun hayal edemeyeceği bir bilimsel bilgi birikimi var.

Ama yolculuğun başındaki soru hâlâ tanıdık:

Bir anneye ve dünyaya yeni gelen bir çocuğa daha sağlıklı bir başlangıç nasıl sağlayabiliriz?

Geçmişi anlamanın değeri belki de tam burada yatıyor. Geçmiş bize yalnızca nereden geldiğimizi anlatmıyor; bazen hangi insani sorumlulukları yüzyıllardır taşıdığımızı da hatırlatıyor.

Kaynakça

• Turgut, M. & Kutlubay, R. (2024). Soranus of Ephesus (98–138 AD) and his contributions on human embryology, paediatrics and obstetric knowledge. Child’s Nervous System. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37987860/
• Temkin, O. (trans.) (1991). Soranus’ Gynecology. Johns Hopkins University Press. https://www.press.jhu.edu/books/title/2375/soranus-gynecology
• Karamanou, M., Tsoucalas, G., Creatsas, G. & Androutsos, G. (2013). The effect of Soranus of Ephesus (98–138) on the work of midwives. Women and Birth, 26(4), 226–228. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24041856/
• Dunn, P. M. (1995). Soranus of Ephesus (circa AD 98–138) and perinatal care in Roman times. Archives of Disease in Childhood: Fetal and Neonatal Edition, 73(1), F51–F52. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2528358/
• Rotary International. Improving Maternal and Child Health. https://www.rotary.org/our-work/improving-maternal-and-child-health
• Wellcome Collection. Die Gynäkologie des Soranus von Ephesus (1894 digitised edition; Public Domain Mark). https://wellcomecollection.org/works/cu2mhspy